„Hlutverk háskóla mikilvægara en nokkru sinni fyrr“

Hlutverk háskóla hefur sjaldan verið brýnna en nú við að standa vörð um lýðræði, gagnrýna hugsun og frjálsa þekkingarleit. Þetta var kjarninn í ávarpi Silju Báru R. Ómarsdóttur, rektors Háskóla Íslands, til kandídata við brautskráningu í Laugardalshöll í dag. Alls brautskráðust 2.639 kandídatar úr grunn- og framhaldsnámi frá Háskóla Íslands að þessu sinni. Flestir brautskráðust frá Félagsvísindasviði, alls 738, en 654 frá Menntavísindasviði, 566 frá Heilbrigðisvísindasviði, 401 frá Hugvísindasviði og 280 frá Verkfræði- og náttúruvísindasviði.

Í ræðu sinni fjallaði rektor um þær miklu breytingar sem einkenna samtímann, áhrif upplýsingatækni, gervigreindar og samfélagsmiðla á opinbera umræðu og þær áskoranir sem lýðræðissamfélög standa frammi fyrir þegar sameiginlegur grundvöllur þekkingar og sannleika verður í auknum mæli umdeildur.

Silja Bára lagði jafnframt áherslu á að þrátt fyrir þetta væri framtíðin ekki fyrirfram ákveðin heldur mótuð af ákvörðunum fólks og samfélaga.

„Framtíðin er í höndum ykkar,“ sagði rektor og hvatti kandídata til að nýta þekkingu sína, hugrekki og ábyrgð til að takast á við þau flóknu viðfangsefni sem fram undan eru.

Háskólarektor vísaði í ávarpi sínu til hugmynda stjórnmálafræðingsins Parag Khanna um að heimurinn væri að færast frá þeirri einpóla heimsskipan sem ríkt hefði eftir lok kalda stríðsins yfir í flóknara umhverfi þar sem áhrif og völd dreifast sífellt víðar. Samkvæmt þeirri sýn eru það ekki eingöngu fullvalda ríki sem móta þróun samfélaga heldur einnig borgir, alþjóðleg fyrirtæki, tæknirisar, trúarhópar og áhrifamiklir einstaklingar sem starfa þvert á landamæri. Khanna benti jafnframt á ákveðin líkindi milli samtíma okkar og miðalda, þegar landamæri voru óljós, vald dreifðist á hendur fleiri aðila en ríkisins eins og ekki alltaf ljóst hver réði för eða mótaði þróun samfélaga.

Silja Bára benti á að þessi þróun hefði jafnframt áhrif á opinbera umræðu og traust til þekkingarinnar. Hún sagði að á síðustu árum virtist sem fólk væri í auknum mæli ósammála um sjálfan grunn sameiginlegrar umræðu – hvað sé satt, hvað ósatt og hvernig unnt sé að greina þar á milli. Í því samhengi vísaði hún til rannsóknaverkefnisins Reclaim við Háskóla Íslands sem fæst við stjórnmál eftirsannleikans og hvernig nú sé leitast við að grafa undan viðtekinni þekkingu og sameiginlegum skilningi á sannleikanum.

Brýnt að verja sameiginlegan grundvöll sannleikans

Að mati Silju Báru felst ein af stærstu áskorunum samtímans í því að verja hugmyndina um sameiginlegan grundvöll sannleikans.

„Þegar hver hópur - eða jafnvel hver einstaklingur - fær sína eigin útgáfu af því hvað sé satt og ósatt, án sameiginlegra viðmiða til að rata eftir, þá rofnar samtalið sem lýðræðið byggist á.“

Í ræðunni vísaði rektor einnig til rannsókna Sigrúnar Aðalbjarnardóttur, prófessors emeritu við Háskóla Íslands, á mótun borgaravitundar ungs fólks. Í þeim hefur Sigrún fært sterk rök fyrir því að félagsþroski og samskiptafærni, siðferðiskennd og jákvæð sjálfsmynd séu mikilvægar undirstöður virkrar þátttöku í lýðræðissamfélagi.

Frumskylda háskóla að standa vörð um lýðræði

Í framhaldinu vék Silja Bára að hlutverki háskóla sem vettvangs frjálsrar hugsunar, rökræðu og þekkingarleitar. Hún vísaði meðal annars til Páls Skúlasonar, fyrrverandi rektors Háskóla Íslands, sem lagði áherslu á að háskóli væri samfélag nemenda og kennara sem þyrfti að rækta sérstaklega. 

Silja Bára sagði að þetta kynnu að virðast einföld sannindi en að þegar betur væri að gáð hefðu orð Páls djúpa merkingu sem ættu brýnt erindi við okkur núna. „Því þegar samfélögin eru nærri því að klofna, þegar fólk hættir að tala saman og virða skoðanir hvert annars – þá verður hlutverk háskóla mikilvægara en nokkru sinni fyrr.“

Eitt mikilvægasta hlutverk háskóla í því efni væri að efla gagnrýna hugsun og lýðræðislega umræðu á tímum þegar skautun og öfgar ættu sífellt greiðari leið inn í samfélagið. „Því það er erindi þeirra og frumskylda að standa vörð um lýðræðið, gagnrýna hugsun og frjálsa þekkingarleit og að efla samtal þar sem rök, rannsóknir og staðreyndir eru í öndvegi.“

Ný háskólasamstæða á 115 ára afmæli Háskóla Íslands 

Í ávarpi rektors kom fram að í næstu viku verði 115 ár liðin frá stofnun Háskóla Íslands. Vart þarf að fjölyrða um þau miklu áhrif sem Háskólinn hefur haft allan þann tíma sem drifkraftur þekkingar, nýsköpunar og framfara í íslensku samfélagi. Silja Bára vék orðum að því að á þessari rösku öld hefði skólinn þróast úr embættismannaskóla í alþjóðlegan rannsóknaháskóla í fremstu röð.

Hún benti jafnframt á að fram undan væri nýr áfangi í sögu Háskólans þegar fyrsta háskólasamstæða landsins tæki til starfa undir nafni Háskóla Íslands og að Háskóli Íslands á Hólum yrði aðildarháskóli hennar. Að sögn rektors mun það efla þverfræðilegt samstarf og styrkja þjónustu Háskóla Íslands við fólk um land allt.

Þess má geta að 920 ár eru liðin frá því að skólastarf hófst á Hólum í Hjaltadal árið 1106.

Þverfræðileiki mikilvægur

Í ávarpinu lagði rektor HÍ áherslu á að stærstu viðfangsefni samtímans yrðu ekki leyst innan marka einstakra fræðigreina. Loftslagsbreytingar, heimsfaraldrar og gervigreind krefðust þverfaglegrar samvinnu þar sem ólík þekking og sjónarmið væru sameinuð í leit að lausnum. Jafnframt hvatti hún kandídata til bjartsýni og minnti á að jafnvel á tímum óvissu fælust mikil tækifæri til framfara.

„Í þeim miklu áskorunum sem nú blasa við okkur felast einnig tækifæri – tækifæri fyrir nýja þekkingu, nýjar hugmyndir og nýjar lausnir og leiðir fyrir fólk eins og ykkur sem eruð tilbúin að takast á við krefjandi verkefni af ábyrgð og hugrekki.“
Í lok ávarpsins þakkaði rektor kandídötum fyrir þátttöku þeirra í samfélagi Háskóla Íslands og hvatti þá til að halda áfram að vera hluti af því samfélagi sem hefði mótað þau á námsárunum.

„Komið hingað aftur – komið heim.“