COVID-19 afhjúpaði hnattræna stafræna gjá hjá unglingum í Gíneu-Bissá
„Ég ólst upp á Íslandi en á einnig rætur í Gambíu og hef frá unga aldri séð hvernig félagsleg staða, efnahagur og aðstæður fjölskyldna geta haft afgerandi áhrif á líf barna og unglinga og þau tækifæri sem þeim standa til boða. Ég hef einnig unnið mikið með börnum og ungmennum á Íslandi í gegnum árin og það hefur alltaf verið mér mikilvægt að skilja betur hvaða aðstæður skapa ójöfn tækifæri og hvernig ungt fólk upplifir ójöfnuð.“ Þetta segir Fatou N´dure Baboudóttir sem lauk í vor doktorsprófi í hnattrænum fræðum frá Háskóla Íslands. Í doktorsannsókn sinni rýndi hún í birtingarmyndir ójafnaðar meðal unglinga í Gíneu-Bissá.
Rannsóknin, sem er hluti af umfangsmiklum ungmennarannsóknum vísindamanna Háskóla Íslands í Gíneu-Bissá, leiðir í ljós djúpstæðan og rótgróinn ójöfnuð í samfélaginu sem afhjúpaðist enn frekar í COVID-19 faraldrinum þar í landi. Rannsóknahópurinn hefur nú útbúið fræðslumyndband þar sem farið er yfir rannsóknirnar í Gíneu-Bissá.
Fatou komst í kynni við ungmennarannsóknirnar í Gíneu-Bissá í meistaranámi sínu við Háskóla Íslands. Í meistaraverkefni sínu rannsakaði hún frjáls félagasamtök fatlaðs fólks í Gambíu undir leiðsögn Jónínu Einarsdóttur, prófessors emeritu í mannfræði, og Geirs Gunnlaugssonar, prófessor emeritus í hnattrænni heilsu, en þau hafa unnið að rannsóknunum í Gíneu-Bissá í rúma fjóra áratugi og um ungmenni allt frá árinu 2009. Það verkefni á rætur í því að Jónína og Geir tóku að sér að safna gögnum fyrir Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna í Gíneu-Bissá um unga drengi sem betluðu á götum úti samhliða kóranskólanámi sínu, þá mest í Dakar, höfuðborg Senegal. Þar kynntust þau m.a. Hamadou Boiro sem kom inn í rannsóknarhópinn sem mannfræðingur en hann varði doktorsritgerð sína í mannfræði við Háskóla Íslands haustið 2025.
„Þegar ég lauk meistaranáminu vissi ég að ég vildi halda áfram í rannsóknastarfi. Þegar mér bauðst síðan að taka þátt í rannsóknarverkefnum þeirra hjóna í Gíneu-Bissá fannst mér það einstakt tækifæri til að leggja mitt af mörkum til að stuðla að mikilvægri þekkingaruppbyggingu. Unglingar og ungt fólk (10–24 ára) eru um þriðjungur íbúa í Afríku sunnan Sahara og rannsókn mín er svar við ákalli á meiri þekkingu á daglegu líf þeirra, reynslu og framtíðarsýn,“ segir Fatou um ástæður þess hún valdi ójöfnuð í Gíneu-Bissá sem viðfangsefni í doktorsnámi. „Það sem dró mig sérstaklega að þessu rannsóknarefni var löngunin til að skilja hvernig ójöfnuður birtist í daglegu lífi unglinga í Afríku sunnan Sahara, ekki aðeins í tölfræði eða stefnumótun heldur einnig í reynslu þeirra og þeim leiðum sem þau finna til að skapa sér framtíð við oft mjög krefjandi aðstæður.“
Svara leitað hjá yfir 2.000 unglingum í Bissá
Til þess að öðlast skilning á þessu var spurningalisti Planet Youth lagður fyrir unglinga í Bissá í samstarfi við Jean Piaget háskólann í Bissá, höfuðborg Gíneu Bissá, og Félagsvísindastofnun Gíneu-Bissá (INEP – Instituto Nacional de Estudos e Pesquisa). Sú nálgun gerði kleift að bera saman aðstæður gíneskra unglinga við íslenska og evrópska jafnaldra.
Samstarfsfólk Fatou í rannsókninni voru því ekki aðeins leiðbeinandi hennar, Geir, og Jónína, kona hans, heldur einnig fræðafólk við Jean Piaget háskólann og INEP. „Zeca Jandi, núverandi forstöðumaður INEP, gegndi lykilhlutverki í rannsókninni, greiddi leið að vettvangi og tók þátt í gagnasöfnun. Aladjé Baldé, rektor Jean Piaget háskólans, og William Gomes Ferreira, aðstoðarrektor við sama háskóla, tóku einnig þátt og veittu ómetanlegan stuðning,“ segir Fatou en auk Geirs sátu Inga Dóra Sigfúsdóttir, prófessor í félagsfræði við Háskólann í Reykjavík, og Margarida Gaspar de Matos, prófessor í hnattrænni heilsu við Katólska háskólann í Lissabon, í doktorsnefnd Fatou.
Rannsókn Fatou var afar yfirgripsmikil og fólst bæði í áðurnefndri könnun og viðtölum við unglinga í Bissá. „Megindlegi hluti rannsóknarinnar byggði á spurningalista Planet Youth sem lagður var fyrir 2.039 unglinga á aldrinum 14–19 ára í 12 opinberum og fjórum einkareknum skólum í höfuðborginni. Markmið rannsóknarinnar var að greina ýmsa áhrifaþætti, meðal annars tengda aðgengi að menntun og stafrænum miðlum,“ útskýrir Fatou.
Niðurstöður spurningakönnunarinnar lögðu grunn að frekari rannsóknum sem fólust í bæði viðtölum við unglinga, rýnihópum og þátttökumiðuðu ljósmyndaverkefni (e. photovoice) með unglingum frá fjölbreyttum félags- og efnahagslegum bakgrunni. „Markmiðið var að dýpka skilning á daglegri reynslu þeirra, þar á meðal upplifun þeirra á ójöfnuði. Án trausts og vilja þeirra til að deila reynslu sinni hefði rannsóknin ekki verið möguleg. Unglingarnir voru ekki bara viðfangsefni rannsóknarinnar heldur virkir þátttakendur í henni,“ undirstrikar Fatou.
Fatou kynnir niðurstöður rannsókna sinna á doktorsvörn í Hátíðasal HÍ. MYND/Gunnar Sverrisson
Lærði nýtt tungumál fyrir rannsóknina
Áskoranirnar rannsókninni reyndust margs konar og tengdust bæði samskiptum við þátttakendur og ytri óvæntum aðstæðum. „Sú stærsta og jafnframt óvæntasta var COVID-19 heimsfaraldurinn sem skall á stuttu eftir að ég sneri heim eftir tæpa fimm mánuði af vettvangi í Gíneu-Bissá í febrúar 2020. Upphaflega stóð til að halda áfram gagnasöfnun sama ár, en ferðatakmarkanir gerðu það ómögulegt og því þurfti að endurskipuleggja hluta rannsóknarinnar,“ segir Fatou sem ákvað þá strax að kanna hvaða áhrif COVID-19 heimsfaraldurinn hefði á líf unga fólksins með aðstoð samstarfsmanna sinna í Bissá.
Fatou lagði ekki aðeins á sig mikla vinnu við gagnaöflun heldur lærði nýtt tungumál í doktorsnámi. „Gínea-Bissá er fyrrverandi nýlenda Portúgala og portúgalska er hið opinbera tungumál. Þó svo ég tali spænsku var tungumálið veruleg áskorun þar sem ég þurfti að safna gögnum á Kriol sem er það tungumál sem allir tala og sem ég þurfti að læra. Ég studdist þó einnig við túlka til að tryggja sem mesta nákvæmni. Þýðingarferlið úr Kriol yfir á portúgölsku og síðan yfir á ensku var bæði tímafrekt og krafðist mikillar nákvæmni til að tryggja að merking gagnanna glataðist ekki,“ útskýrir hún.
Þá hafði pólitískur og efnahagslegur óstöðugleiki í Gíneu-Bissá einnig áhrif á framkvæmd vettvangsvinnunnar. „Að byggja upp traust hjá unglingum í slíku samhengi og skapa rými þar sem þau upplifðu öryggi til að deila persónulegri reynslu sinni krafðist tíma, þolinmæði og næmni fyrir menningarlegum og félagslegum valdatengslum,“ segir Fatou sem segist jafnframt hafa verið afar meðvituð um stöðu sína sem erlends rannsakanda. „Þótt bakgrunnur minn og útlit hafi í sumum tilfellum auðveldað tengsl við þátttakendur var ég jafnframt mjög meðvituð um valdamismuninn sem felst í því að vera fullorðinn rannsakandi tengdur alþjóðlegri háskólastofnun.“
Fatou við rannsóknir í Gíneu-Bissá. „Með því að setja sjónarhorn unglinga í forgrunn sýna niðurstöður rannsóknarinnar jafnframt fram á mikilvægi réttindamiðaðrar nálgunar sem tryggir formlega þátttöku þeirra í stefnumótun og ákvarðanatöku. Þær varpa einnig ljósi á mikilvægi þess að viðurkenna unglinga sem virka gerendur fyrir sjálfbæra þróun og réttlátari framtíð fyrir komandi kynslóðir í Gíneu-Bissá og mögulega með skírskotun víðar,“ segir Fatou. MYND/Úr einkasafni
Aðgengi að hinum stafræna heimi takmarkað ákveðnum hópum
Sem fyrr segir leiðir rannsóknin í ljós djúpstæðan og rótgróinn ójöfnuð meðal unglinga í Bissá. „Aðgengi að menntun er misskipt þar sem menntun foreldra og tekjur fjölskyldna ráða mestu um hvort unglingar stundi nám í einkareknum skólum, sem bjóða upp á stöðugleika, eða í fjárvana opinberum skólum þar sem verkföll hafa verið tíð og mæting kennara ábótavant. Jafnframt endurspeglast þessi ójöfnuður í stafrænni gjá þar sem aðgengi að tölvum og neti er takmarkað, einkum hjá stúlkum og nemendum í opinberum skólum,“ segir hún enn fremur um niðurstöður rannsóknarinnar.
Þá afhjúpaði COVID-19 faraldurinn einnig hnattræna stafræna gjá að sögn Fatou milli unglinganna og jafnaldra þeirra á Vesturlöndum. „Bæði einkareknum og ríkisreknum skólum í Bissá var lokað í faraldrinum og þeir buðu ekki upp á fjarnám eða aðra aðstoð. Hungur og fæðuóöryggi hrjáðu hluta nemendanna á þessu tímabili sem undirstrikar staðbundinn efnahagslegan ójöfnuð. Í ljósmyndaverkefninu sýndu þátttakendur djúpan skilning á undirliggjandi ójöfnuði,“ segir Fatou en bætir við: „Þrátt fyrir hindranir sýndu unglingar mikla seiglu, samkennd og sterka framtíðarsýn, auk þess að leggja fram hagnýtar tillögur að lausnum við þeim áskorunum sem þau standa frammi fyrir.“
Mikilvægt fyrir framtíðarstefnumótun Gíneu-Bissá að rödd unglinga heyrist
Aðspurð um þýðingu rannsóknarinnar fyrir bæði vísindin og samfélagið í heild bendir Fatou á að rannsóknin sé ein af fyrstu umfangsmiklu rannsóknunum á birtingarmyndum ójafnaðar í lífi unglinga í Gíneu-Bissá. „Hún bætir við þekkingu sem er verulega takmörkuð á lífi unglinga í lágtekjulöndum í Afríku sunnan Sahara og tengist jafnframt alþjóðlegum heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, einkum á sviði menntunar, kynjajafnréttis, heilsu og stafrænnar þróunar,“ segir Fatou.
Þá undirstriki niðurstöður rannsóknarinnar að unglingar í Bissá standa frammi fyrir kerfisbundnu og flóknu mynstri ójafnaðar sem birtist á margvíslegan hátt í daglegu lífi þeirra. „Með því að setja sjónarhorn unglinga í forgrunn sýna niðurstöður rannsóknarinnar jafnframt fram á mikilvægi réttindamiðaðrar nálgunar sem tryggir formlega þátttöku þeirra í stefnumótun og ákvarðanatöku. Þær varpa einnig ljósi á mikilvægi þess að viðurkenna unglinga sem virka gerendur fyrir sjálfbæra þróun og réttlátari framtíð fyrir komandi kynslóðir í Gíneu-Bissá og mögulega með skírskotun víðar,“ segir Fatou og bendir á að 60% íbúa landsins séu yngri en 25 ára og það eigi við víða í löndum sunnan Sahara.
Fræðslumyndband varpar ljósi á aðstæður ungs fólks í Gíneu-Bissá
Fatou hefur ásamt eiginmanni sínum, Ragnari Inga Magnússyni, og þeim Geir og Jónínu unnið að fræðslumyndbandi um ungmennarannsóknir Háskóla Íslands í Gíneu-Bissá. Það er m.a. unnið með stuðningi úr sjóði við Háskóla Íslands sem ætlaður er til að styrkja vísindamiðlun af ýmsu tagi. „Í myndbandinu eru kynntar þrjár doktorsrannsóknir: rannsókn Boiro á Kóranskóladrengjunum, rannsókn mín á birtingarmyndum ójafnaðar í lífi unglinga í Bissá og rannsókn Jon Edmund Bollom á háskólanemendum í Bissá,“ segir Fatou.
Hér er hægt að horfa á myndbandið.
Fatou bætir við að niðurstöður rannsóknanna hafi verið kynntar víða, bæði á Íslandi og á alþjóðlegum vettvangi, og fyrir stjórnvöldum, skólastjórum og stofnunum í Gíneu-Bissá, auk útvarpsviðtala, með það að markmiði að styðja við stefnumótun sem byggist á raunverulegri reynslu ungs fólks.
„Myndbandið er ætlað fjölbreyttum hópi áhorfenda. Á Íslandi er það fyrst og fremst ætlað almenningi, nemendum og fagfólki sem hefur áhuga á hnattrænum viðfangsefnum og áskorunum um velferð barna og ungs fólks. Jafnframt er myndbandið ætlað hagsmunaaðilum, stefnumótendum og alþjóðlegum stofnunum sem vinna að margvíslegum verkefnum í Afríku sunnan Sahara. Markmið þess er að gera vísindalegar rannsóknir aðgengilegar utan akademíunnar, vekja athygli á aðstæðum ungs fólks í Gíneu-Bissá og stuðla að stefnumótun sem byggir á raunverulegri reynslu unglinga,“ segir Fatou.
Vill áfram vinna að rannsóknum tengdum velferð barna og unglinga
Aðspurð hvað taki nú við að loknu doktorspróf segist Fatou áfram vilja vinna að rannsóknum og verkefnum tengdum velferð barna og unglinga. „Ég hef jafnframt áhuga á að halda áfram að vinna að rannsóknum og verkefnum í Afríku sunnan Sahara. Samhliða doktorsnáminu hef ég einnig unnið að rannsóknum á sviði fötlunarfræði og málefnum annarra jaðarhópa og er áhugi minn á þessum sviðum ekki minni, sérstaklega í alþjóðlegu samhengi,“ segir hún.
Hún brenni fyrir því að leggja sitt af mörkum til rannsókna og verkefna sem setja sjónarhorn barna, unglinga og jaðarhópa í forgrunn, í anda heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna, og stuðla að betri skilningi á aðstæðum þeirra og réttindum.
Fatou ásamt leiðbeinanda sínum, Geir Gunnlaugssyni. MYND/Gunnar Sverrisson
Að loknu doktorsnámi frá HÍ er henni enn fremur ofarlega í huga þakklæti til þeirra sem komið hafa að rannsókn hennar. „Fyrst og fremst til unglinganna í Bissá sem tóku á móti mér með opnum hug og deildu reynslu sinni af trausti og einlægni. Án þeirra hefði þessi rannsókn ekki verið möguleg og það eru raddir þeirra sem gefa henni merkingu. Ég vil einnig þakka samstarfsaðilum mínum í Gíneu-Bissá, sérstaklega Zeca Jandi, Aladje Baldé og William Gomes Ferreira fyrir ómetanlegan stuðning og þá hlýju sem þeir sýndu mér á vettvangi,“ segir hún.
Þá eigi hún Geir Gunnlaugssyni og Jónínu Einarsdóttir mikið að þakka fyrir fyrir traust, hvatningu og þá einlægu ástríðu fyrir rannsóknum sem þau hafa deilt með henni og einnig doktorsnefndinni og starfsfólki Félagsvísindasviðs við Háskóla Íslands. „Ég þakka manni mínum, Ragnari Inga Magnússyni, sem aðstoðaði mig við gagnaöflun á vettvangi og sá um kvikmyndagerð myndbandins um rannsóknirnar. Stuðningur hans og viðvera hefur skipt sköpum í þessu ferli. Að lokum vil ég þakka doktorsnefnd minni og andmælendum, Ragný Þóru Guðjohnsen og Morten Sodemann, fyrir góðar ráðleggingar varðandi doktorsritgerðina og áhugaverðar og skemmtilegar umræður í vörninni sjálfri,“ segir Fatou að endingu.
