Doktorsvörn í líf- og læknavísindum - Ingibjörg Gunnþórsdóttir

Föstudaginn 18. september ver Ingibjörg Gunnþórsdóttir, klínískur lyfjafræðingur, doktorsritgerð sína í líf- og læknavísindum við Læknadeild Háskóla Íslands. Ritgerðin ber heitið Meðferðarheldni í hjartabilun: Sjónarmið heilbrigðisstarfsmanna og sjúklinga og innleiðing í klínískt starf. Medication Adherence in Heart Failure: Translating Healthcare Provider and Patient Perspectives into Clinical Practice.

Andmælendur eru dr. Liset van Dijk, prófessor við Nivel, Netherlands Institute for Health Services Research, Hollandi, og dr. Lisa Anderson, prófessor við St George’s University of London.

Umsjónarkennari var Karl K. Andersen, prófessor, og leiðbeinandi var Inga Jóna Ingimarsdóttir, aðjunkt. Auk þeirra sátu í doktorsnefnd Erla Svansdóttir, sálfræðingur, Martin Ingi Sigurðsson, prófessor, og Anna Ingibjörg Gunnarsdóttir, klínískur lyfjafræðingur.

Sædís Sævarsdóttir, prófessor, deildarforseti Læknadeildar, stjórnar athöfninni sem fer fram í Hátíðasal Háskóla Íslands og hefst kl. 9.00.

Ágrip

Meðferðarheldni hjá sjúklingum með hjartabilun er lykilforsenda þess að lyfjameðferð skili árangri. Þrátt fyrir það er mat á meðferðarheldni ómarkvisst og ekkert hjartabilunarsértækt matstæki fyrir meðferðarheldni hefur verið þróað og réttmætisprófað.

Í ritgerðinni var meðferðarheldni hjá sjúklingum með hjartabilun rannsökuð í þremur áföngum. Sjónarmið heilbrigðisstarfsmanna, reynsla sjúklinga og álit sérfræðingahóps voru samþætt til að þróa klínískan ramma fyrir mat og stuðning við meðferðarheldni og leggja grunn að hjartabilunarsértæku matstæki.

Í fyrsta áfanga var gerð þversniðskönnun meðal 73 heilbrigðisstarfsmanna á hjartasviði Landspítala. Samband sjúklings og heilbrigðisstarfsmanns, hentugt lyfjaform, stuðningur heilbrigðisþjónustu heima fyrir og lyfjaskömmtun frá apóteki voru talin hafa mikil áhrif á meðferðarheldni. Áfengis- eða fíknisjúkdómur, takmörkuð þekking á ávinningi lyfjanna og vitræn skerðing voru taldir helstu áhættuþættir. Þótt 73% þátttakenda teldu að meðferðarheldni ætti að meta reglulega og skrá í sjúkraskrá sögðust færri en helmingur gera það kerfisbundið.

Annar áfangi var eigindleg rannsókn sem byggðist á fjórum rýnihópum og 12 djúpviðtölum við samtals 27 sjúklinga með hjartabilun. Fjögur samtvinnuð þemu komu fram: (1) daglegir og hagnýtir þættir, (2) sálfélagslegir þættir, (3) þættir tengdir heilbrigðisþjónustunni og (4) sjúkdóma- og lyfjatengdir þættir. Skipulag á lyfjum auðveldaði meðferðarheldni, en meðal helstu áskorana voru lyfjaskammtar um miðjan dag, álag vegna þvagræsimeðferðar, tímabil án sjúkdómseinkenna, tilfinningaleg vanlíðan og brotakennd heilbrigðisþjónusta. Innlögn á sjúkrahús og versnun einkenna urðu oft vendipunktar sem styrktu skilning sjúklinga á nauðsyn meðferðar. Flestir sjúklingar sögðust aldrei hafa verið spurðir beint um lyfjatöku sína í eftirliti meðferðaraðila.

Í þriðja áfanga fór fram skipulagt samráðsferli samkvæmt RAND/UCLA-aðferðinni með þátttöku 15 sérfræðinga. Niðurstöður fyrri áfanga voru nýttar til að þróa 73 möguleg atriði sem metin voru í fjórum köflum. Að loknu matsferlinu náðist samstaða um 34 atriði í klínískum ramma fyrir greiningu sjúklinga í hættu á slakri meðferðarheldni, stuðning við meðferðarheldni og skipulagt mat í klínísku starfi. Jafnframt náðist samstaða um 31 atriði sem sjúklingar svara sjálfir og leggja grunn að þróun hjartabilunarsértæks matstækis fyrir meðferðarheldni.

Abstract

Medication adherence (MA) in heart failure (HF) is essential to effective treatment, yet it is inconsistently assessed in clinical practice and no validated HF-specific MA assessment tool is currently available.

This thesis examined MA in HF across three phases, integrating perspectives from cardiac healthcare providers (HCPs), patients, and an expert panel to develop a clinical framework and inform an HF-specific patient-reported assessment tool.

Phase I comprised a cross-sectional survey among 73 cardiac HCPs at Landspítali – University Hospital. The patient–provider relationship, suitable drug formulations, healthcare support at home, and multidose dispensing from pharmacies were considered important. Alcohol or substance misuse, limited understanding of medication benefits, and cognitive impairment were among the main barriers. Although 73% agreed that MA should be routinely assessed and documented, fewer than half reported doing so consistently.

Phase II was a qualitative study combining four focus groups and 12 in-depth interviews with 27 patients with HF. Four interdependent themes emerged: (1) practical aspects, (2) psychosocial influences, (3) healthcare-related factors, and (4) disease- and medication-related factors. Stable routines facilitated adherence, whereas midday doses, diuretic burden, asymptomatic periods, emotional distress, and fragmented care were key challenges. Hospitalisation and symptom worsening often served as turning points that reinforced the necessity of treatment. Most patients reported never having been directly asked about their medications during clinical follow-up.

Phase III was a structured expert panel consensus process using the RAND/UCLA Appropriateness Method, involving a multidisciplinary panel of 15 experts. Findings from the previous phases informed the development of 73 candidate items, evaluated across four sections. Agreement was reached on 34 clinical framework items addressing identification of patients at risk of suboptimal adherence, adherence-supportive care, and structured MA assessment in clinical practice. Agreement was also reached on 31 patient-reported items forming the basis for the development of an HF-specific MA assessment tool.

Um doktorsefnið

Ingibjörg Gunnþórsdóttir er fædd árið 1974 í Reykjavík. Hún lauk kandídatsprófi í lyfjafræði frá Háskóla Íslands árið 2004. Að námi loknu starfaði hún um skamma hríð hjá Lyfjum og heilsu en hóf sama ár störf hjá Sjúkrahúsapóteki Landspítala við deild klínískrar þjónustu lyfjafræðinga, þar sem hún hlaut þjálfun í klínískri lyfjafræði.

Ingibjörg hefur síðan starfað við klíníska lyfjafræðiþjónustu á fjölmörgum sviðum Landspítala og tekið þátt í þróun þjónustu, fræðsluefnis og klínískra leiðbeininga. Árið 2013 hóf hún störf á hjartadeild Landspítala og frá 2015 hefur hún jafnframt starfað sem ráðgjafandi klínískur lyfjafræðingur á göngudeild hjartabilunar.

Samhliða klínísku starfi hefur Ingibjörg sinnt kennslu og leiðsögn við Háskóla Íslands fyrir lyfjafræðinema, sérnámslyfjafræðinga og hjúkrunarfræðinga í framhaldsnámi, auk leiðsagnar í rannsóknar- og lokaverkefnum. Rannsóknir hennar hafa á síðari árum einkum beinst að lyfjameðferð og meðferðarheldni hjá sjúklingum með hjartabilun. Hún hóf doktorsnám við Háskóla Íslands árið 2020.

Foreldrar Ingibjargar eru Jónína Þorbjörnsdóttir, þroskaþjálfi, og Hjalti Magnússon, endurskoðandi, sem er stjúpfaðir hennar. Faðir hennar er Gunnþór Ingason, prestur. Eiginmaður hennar er Ármann Agnarsson, grafískur hönnuður, og synir þeirra eru Breki I. Ýmisson, Hjalti Sveinn Viktorsson, Sturla Ármannsson og Dagur Ármannsson.