Hlýnandi vor færa farfugla fyrr til landsins
„Fátt í náttúrunni markar árstíðaskipti skýrar en koma farfuglanna að vori,“ segir Tómas Grétar Gunnarsson, forstöðumaður rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Suðurlandi.
Í nýrri vísindagrein eftir hann og Gunnar Tómasson, sem birtist í Náttúrufræðingnum, er fjallað um eitt sýnilegasta tákn íslenska vorsins – komu farfuglanna. Þótt vor geti verið afar ólík, bæði milli ára og jafnvel innan sama árs, með hretum eða hlýindum á víxl, sýna langtímamælingar engu að síður að loftslag fer hlýnandi.
Niðurstöður rannsóknar þeirra Tómasar Grétars og Gunnars sýna að flestir algengir farfuglar koma nú fyrr til landsins en áður og að breytingarnar tengjast veðurfari. Fyrri rannsóknir Tómasar Grétars og José Alves, gestavísindamanns við rannsóknasetrið, auk samstarfsfólks, hafa til dæmis sýnt að jaðrakan hefur smám saman flýtt komu sinni til landsins samhliða loftslagsbreytingum. Þessi nýja rannsókn nær hins vegar til mun fleiri farfuglategunda. Hún byggir á skráningum á komutíma sautján algengra farfuglategunda í uppsveitum Árnessýslu á árunum 1988 til 2025. Greindar voru breytingar á komutíma fuglanna og metin áhrif lengdar farflugs og lofthita á komuna.
Niðurstöðurnar sýna að fjórtán tegundir hafa flýtt komu sinni á rannsóknartímabilinu, oft um 0,2–0,7 daga á ári, en ein tegund seinkaði komu sinni. Skammdrægir farfuglar flýttu komu sinni að jafnaði meira en langdrægir farfuglar og sjö tegundir skamm- til miðlungsdrægra farfugla komu fyrr þegar hlýrra var á vorin.
Samkvæmt höfundunum, feðgunum Tómasi Grétari Gunnarssyni og Gunnari Tómassyni, benda niðurstöðurnar til þess að breytingar á fartíma íslenskra farfugla muni halda áfram eftir því sem loftslag hlýnar. Slíkar breytingar geti haft margvísleg áhrif á fuglastofna og þau vistkerfi sem þeir eru hluti af.
Vorboðarnir skipta vistkerfin máli
Farfuglar tengja saman vistkerfi ólíkra heimsálfa og því geta breytingar á komutíma þeirra verið meðal skýrustu vísbendinga sem við höfum um hvernig loftslag og vistkerfi eru að breytast. Að sjá fyrsta farfugl vorsins er nánast eins og að fá SMS frá náttúrunni sjálfri um hvernig loftslagið er að hafa áhrif á vorið.
Í greininni er bent á að milljónir farfugla komi til Íslands á hverju vori og að koma þeirra sé einn mest áberandi viðburður í íslenskri náttúru. Farfuglarnir flytja lífmassa til og frá landinu og hafa víðtæk áhrif á vistkerfi.
Höfundarnir fjalla jafnframt um mikilvægi fars í náttúrunni. Far sé reglubundin hreyfing dýra sem geri þeim kleift að nýta breytilegar aðstæður sér í hag eða forðast óhagstæð skilyrði. Á norðlægum slóðum gegni farfuglar lykilhlutverki í vistkerfum þar sem þeir flytji efni og lífmassa milli staða og verði hluti af fæðukerfum þeirra svæða sem þeir dvelja á.
„Á Íslandi geta fardýr verið stór hluti af lífmassa dýra í þeim landvistkerfum sem þau heimsækja. Þá geta fardýr flutt með sér aðrar lífverur, svo sem sníkjudýr og fræ plantna, og haft þannig áhrif á byggingu og þróun vistkerfa,“ segir Tómas.
Gunnar Tómasson
Gunnar Tómasson er annar höfunda greinarinnar í Náttúrufræðingnum.
Flestir algengir farfuglar koma nú fyrr til landsins en áður. Niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að breytingarnar muni halda áfram eftir því sem loftslag hlýnar.
Tímasetning farflugs mótast af náttúrulegu vali
„Farflug og undirbúningur varptíma hefjast löngu áður en fuglarnir sjást hér á landi. Ferlið tekur nokkra mánuði og hefst þegar breytingar á birtu um miðjan vetur setja af stað hormónabreytingar, fjaðraskipti og undirbúning fyrir ferðalagið til varpstöðvanna,“ segir Tómas Grétar.
Flestir farfuglar koma til Íslands á tveimur mánuðum, frá miðjum mars fram í miðjan maí, þótt fyrstu sjófuglar sjáist við landið þegar í janúar og febrúar.
Tómas bendir á að tímasetning farflugsins ráðist af náttúrulegu vali.
„Komutími fugla getur skipt miklu máli fyrir einstaklinga og stofna, til dæmis í gegnum tengsl komutíma við varpárangur og fæðuframboð,“ segir hann.
Af þeim sökum bætir hann við, séu breytingar á komutíma farfugla eitt þekktasta dæmið um viðbrögð lífvera við breytilegu veðurfari og loftslagi. Fjöldi rannsókna víða um heim hafi sýnt að margar tegundir flýti komu sinni með hlýnandi veðri.
Byggt á samfelldum athugunum í hartnær fjóra áratugi
Engin formleg vöktun er á komum farfugla til Íslands á vegum opinberra stofnana. Þekking á komutíma farfugla byggist því að verulegu leyti á skráningum einstaklinga sem hafa fylgst með komu fuglanna af mikilli samviskusemi um áratugaskeið.
Rannsóknin byggir á samfelldum skráningum sem gerðar hafa verið í Laugarási í Biskupstungum frá árinu 1988. Þar hefur komu fyrstu farfuglanna verið fylgt eftir með reglubundnum hætti og umfang athugananna verið nokkuð stöðugt allt tímabilið.
Samkvæmt höfundunum ná gögnin til um þriðjungs algengra íslenskra farfuglategunda og gefa því góða mynd af helstu mynstrum í komu farfugla til Íslands.
Kalla eftir samræmdri vöktun með þátttöku áhugafólks
Höfundarnir telja tímabært að efla skráningar á komutíma farfugla hér á landi. Á Íslandi hefur lengi verið öflug hefð fyrir fuglaskoðun og skráningu náttúrufyrirbæra og sá áhugi getur reynst rannsóknum ómetanlegur.
Í niðurlagi greinarinnar leggja þeir Tómas Grétar Gunnarsson og Gunnar Tómasson til að komið verði á samræmdum, stöðluðum athugunum á komutíma farfugla um land allt með þátttöku almennings.
Gunnar þekkir sjálfur vel mikilvægi slíkrar þátttöku, enda stundaði hann fuglamerkingar og fuglaathuganir sem áhugamaður um áratugaskeið.
„Margir hafa áhuga á fuglum og skráningar á fartíma gefa fjölbreyttar vísbendingar um fuglastofna og þau vistkerfi sem þeir eru hluti af,“ segir Gunnar, sem rak garðyrkjustöð í Laugarási í Biskupstungum á því svæði þar sem mælingarnar fóru fram á árunum 1971 til 2018.
Með frekari þátttöku almennings skapast ekki aðeins traustur grunnur fyrir rannsóknir á farfuglum heldur einnig einstakt tækifæri til að fylgjast með því hvernig hlýnandi loftslag mótar komu þeirra hingað heim – ár eftir ár.
Grein Tómasar Grétars og Gunnars í Náttúrufræðingnum: Hjartsláttur vorsins: Mynstur í komum farfugla til Íslands
