7. september 2026

Staðir og umhverfi hafa áhrif á seiglu ferðaþjónustufyrirtækja í dreifbýli

Hvað þarf til að lítil ferðaþjónustufyrirtæki geti þrifist til lengri tíma í dreifbýli? Hvaða þættir hafa áhrif á seiglu þeirra og hvers vegna eiga sum fyrirtæki erfiðara með að laga sig að breytingum en önnur?

Ný rannsókn innan Háskóla Íslands leitast við að svara þessum spurningum. Rannsóknin er hluti af doktorsverkefni Írisar Hrundar Halldórsdóttur, doktorsnema í landfræði við Verkfræði- og náttúruvísindasvið HÍ. Fyrstu niðurstöður virðast benda til þess að seigla lítilla fyrirtækja ráðist ekki eingöngu af eiginleikum fyrirtækjanna sjálfra eða eigenda þeirra. Þvert á móti virðist seigla mótast í flóknu samspili við staðinn og umhverfið í kring.

„Rannsóknin snýst um að skoða hvaða áhrif svokölluð vistkerfi frumkvöðla hafa á seiglu lítilla og meðalstórra fyrirtækja í ferðaþjónustu í dreifbýli. Með seiglu er átt við getu fyrirtækja til að takast á við óvissu og breytingar, laga reksturinn að breyttum aðstæðum og halda starfseminni gangandi til lengri tíma,“ segir Íris.

Rýnir í áhrifaþætti í umhverfi fyrirtækja

Vistkerfi frumkvöðla vísar til þess umhverfis sem fyrirtæki starfa í og þess samspils sem þar á sér stað. Fyrirtæki og frumkvöðlar starfa ekki í tómarúmi heldur geta tengsl við önnur fyrirtæki skipt máli, sömuleiðis tengsl við heimafólk, aðgengi að þekkingu og fjármagni, opinber stuðningur, innviðir, vinnuafl og aðstæður á staðnum.

Íris vildi því skoða hvort og þá hvernig slíkt vistkerfi getur hjálpað litlum ferðaþjónustufyrirtækjum í dreifbýli að takast á við óvissu og breytingar. Hún beinir því ekki aðeins sjónum að því hvað eigendur fyrirtækjanna leggja sjálfir að mörkum til að takast á við breytingar heldur einnig að því hvaða þættir í umhverfi fyrirtækjanna gera þeim auðveldara eða erfiðara fyrir að aðlagast og halda rekstrinum gangandi. „Þetta er sérstaklega áhugavert í dreifbýli þar sem fyrirtæki geta til dæmis verið mjög háð árstíðasveiflum, samgöngum, vinnu- og, húsnæðismarkaði og tiltölulega litlum staðbundnum mörkuðum,“ útskýrir hún.

Áhuginn kviknaði í rannsókn á áhrifum heimsfaraldursins

Áhugi Írisar á viðfangsefninu kviknaði þegar hún vann að rannsókn um seiglu ferðaþjónustufyrirtækja meðan á heimsfaraldri COVID-19 stóð. „Þar fór ég að sjá ákveðna skörun á milli þeirra þátta sem virtust hjálpa fyrirtækjum að takast á við aðstæðurnar sem fylgdu heimsfaraldrinum og þátta sem rannsóknir á frumkvöðlastarfi leggja áherslu á.“

Meðal þessara þátta eru sveigjanleiki, hæfni til að laga starfsemi að breyttum aðstæðum, tengsl við aðra, aðgangur að þekkingu og úrræðum og geta til að koma auga á ný tækifæri. „Þar af leiðandi fór ég að velta fyrir mér hvort umhverfi sem styður við frumkvöðlastarf geti jafnframt stuðlað að seiglu fyrirtækja,“ segir Íris.

Vestmannaeyjar og Mýrdalshreppur rannsóknarsvæði

Sem fyrr segir er rannsóknin hluti af doktorsverkefni Írisar í landfræði við HÍ. Leiðbeinendur Írisar eru Gunnar Þór Jóhannesson, prófessor í ferðamálafræði við Verkfræði- og náttúruvísindasvið, og Karl Benediktsson, prófessor í mannvistarlandfræði við sama svið, ásamt Andreas Walmsley, dósent við Plymouth Marjon háskóla á Englandi.

Rannsóknin er eigindleg og byggist fyrst og fremst á viðtölum. „Ég hef tekið viðtöl við eigendur og stjórnendur lítilla og meðalstórra ferðaþjónustufyrirtækja og aðra aðila sem tengjast því umhverfi sem fyrirtækin starfa í,“ útskýrir Íris og heldur áfram: „Rannsóknarsvæðin eru Vestmannaeyjar og Mýrdalshreppur og samanburðurinn á þessum tveimur svæðum er mikilvægur hluti rannsóknarinnar.“

Við greiningu gagnanna styðst Íris við svokallað gagnrýnið raunsæi. Í því felst að hún lýsir ekki aðeins því sem fyrirtækin gera heldur spyr hún einnig hvers vegna ákveðin mynstur verða til. Hvaða aðstæður, tengsl og undirliggjandi þættir gera það að verkum að það er mögulegt fyrir eitt fyrirtæki að laga sig að breytingum á meðan annað á erfiðara með það?

„Það er líka mjög áberandi hversu mikilli aðlögun eigendur fyrirtækjanna sinna sjálfir í daglegum rekstri. Þeir breyta opnunartímum, vinna sjálfir fleiri störf, treysta á fjölskyldu og tengslanet, fjölga eða fækka þjónustuþáttum og í sumum tilvikum velja þeir jafnvel meðvitað að stækka ekki fyrirtækið,“ segir Íris.

Velja jafnvel meðvitað að stækka ekki fyrirtæki

Greining gagna stendur enn yfir og því vill Íris fara varlega í að tala um endanlegar niðurstöður. Gögnin gefa þó til kynna að seigla lítilla fyrirtækja virðist ekki aðeins ráðast af eiginleikum fyrirtækisins eða eigandans heldur er um að ræða flóknara samspil.
„Seiglan verður til í samspili við staðinn og umhverfið. Tengsl við önnur fyrirtæki og heimafólk, staðbundin þekking, samstarf, orðspor og aðgangur að ákveðnum auðlindum geta skipt afar miklu máli,“ útskýrir hún.

Á sama tíma geta veikleikar í umhverfinu haft mikil áhrif á fyrirtækin. Þar koma meðal annars fram áskoranir tengdar bæði vinnu- og húsnæðismarkaðnum, samgöngum, fjármögnun, regluverki og miklum árstíðasveiflum sem gjarnan einkenna rekstur í dreifbýli og smærri bæjum.

Hún bendir einnig á að þessi seigla geti falið í sér gríðarlega vinnu og kostnað sem lenda á herðum eigenda. „Fyrirtæki getur litið út fyrir að vera mjög sveigjanlegt og seigt en á bak við það getur legið mikil vinna eigandans, persónulegar fórnir eða áhætta sem eigandinn og fjölskyldan taka á sig.“

Ferðaþjónustufyrirtæki skipa stóran sess í minni samfélögum

Von Írisar er að rannsóknin geti aukið skilning á því hvað þarf til að lítil ferðaþjónustufyrirtæki geti þrifist og dafnað til lengri tíma í dreifbýli. Það sé mikilvægt vegna þess að slík fyrirtæki eru víða stór hluti af atvinnulífi minni samfélaga.

Ef styðja á við öflug fyrirtæki í dreifbýli er ekki nóg að einblína aðeins á frumkvöðulinn eða fyrirtækið sjálft. „Við þurfum líka að skilja umhverfið sem fyrirtækið starfar í og hvar þar eru styrkleikar eða veikleikar. Niðurstöðurnar geta því meðal annars nýst við stefnumótun og við að þróa stuðningskerfi sem taka betur mið af raunverulegum aðstæðum lítilla fyrirtækja í dreifbýli,“ útskýrir Íris.

Tengir saman tvö ólík rannsóknarsvið

Fræðilegt gildi rannsóknarinnar felst aðallega í að tengja saman tvö rannsóknarsvið sem eru sjaldan skoðuð saman: annars vegar rannsóknir á vistkerfum frumkvöðla og hins vegar rannsóknir á seiglu fyrirtækja. Jafnframt er markmiðið að beina sjónum að hversdagslegum rekstri lítilla fyrirtækja í dreifbýli en ekki eingöngu að því hvernig fyrirtæki bregðast við stórum áföllum eins og í tilviki heimsfaraldurs COVID-19.

Þetta á vel við áhugasvið Írisar sem liggur fyrst og fremst á mörkum byggðaþróunar, ferðaþjónustu og frumkvöðlastarfs í dreifbýli. „Ég hef sérstakan áhuga á því hvernig fyrirtæki starfa innan þess samfélags og umhverfis sem þau eru hluti af; hvernig staðurinn skapar bæði tækifæri og takmarkanir og hvernig fyrirtæki, samfélag og byggðaþróun tengjast. Það sem heillar mig sérstaklega er hversdagslegur veruleiki lítilla fyrirtækja og hvernig fólk kemur hugmyndum í framkvæmd, leysir úr vandamálum, nýtir tengsl og staðbundna þekkingu og finnur leiðir til að halda starfsemi gangandi við aðstæður sem geta verið mjög ólíkar þeim sem fyrirtæki á stærri mörkuðum búa við,“ segir hún að lokum.