Rannsóknasetur HÍ á Vestfjörðum kortleggur neðansjávarminjar á Sigló
Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Vestfjörðum hefur hafið metnaðarfullt rannsóknarverkefni á neðansjávarmenningarlandslagi Siglufjarðar. Ragnar Edvardsson, rannsóknardósent við setrið, hlaut styrk úr Fornminjasjóði til að vinna heildstæða neðansjávarfornleifaskráningu á firðinum, sem er eitt þekktasta hafsvæðið í sögu íslensks sjávarútvegs og tengist m.a. gríðarlegum umsvifum í síldveiðum á síðustu öld.
„Markmið verkefnisins er að kortleggja og rannsaka neðansjávarminjar Siglufjarðar og varpa nýju ljósi á þróun útgerðar, siglinga og atvinnulífs á svæðinu,“ segir Ragnar Edvardsson, sem var við rannsóknir í vikunni á Siglufirði ásamt samstarfsteymi.
„Á 19. og 20. öld var Siglufjörður einn helsti miðpunktur íslensks sjávarútvegs þar sem innlend og erlend veiðiskip, flutningaskip og síldariðnaður mótuðu samfélagið. Þessi saga hefur skilið eftir fjölbreyttar minjar á hafsbotni sem veita mikilvægar upplýsingar um íslenskan menningararf.“
Kortlögðu hluta fjarðarins
Í þessum fyrsta vettvangsleiðangri vísindafólksins í vikunni var hluti fjarðarins kortlagður með sónar og auk þess var notast við fjarstýrðan kafbát til að rannsaka valda minjastaði. Þá var einnig kafað niður að nokkrum merkustu neðansjávarminjum fjarðarins en Ragnar Edvardsson hefur sérhæft sig í fornleifarannsóknum á hafsbotni.
„Meðal minja á hafsbotni á Siglufirði eru Tordenskjold, fyrrverandi danskt herskip sem síðar var nýtt sem geymsluskip á síldarárunum,“ segir Ragnar, „og Lati-Brúnn, hákarlaveiðiskip sem minnir á mikilvægan þátt í sögu íslenskra hákarlaveiða. Einnig voru kortlagðar neðansjávarleifar Evangers-verksmiðjunnar sem sópuðust í sjóinn í snjóflóðunum á Siglufirði árið 1919.“
Að sögn vísindamannsins býður Siglufjörður upp á einstök tækifæri til að rannsaka hvernig neðansjávarminjar varðveitast við aðstæður á norðurslóðum.
„Verkefnið mun jafnframt varpa ljósi á hvernig slíkt neðansjávarmenningarlandslag getur verið mikilvægt búsvæði fyrir lífríki og þannig skapað nýja þekkingu á samspili menningarminja og náttúru,“ segir Ragnar.
Neðansjávarminjar
„Meðal minja á hafsbotni á Siglufirði eru Tordenskjold, fyrrverandi danskt herskip sem síðar var nýtt sem geymsluskip á síldarárunum og Lati-Brúnn, hákarlaveiðiskip sem minnir á mikilvægan þátt í sögu íslenskra hákarlaveiða.“
Verkefnið leitt af afar reyndum neðansjávarfornleifafræðingi
Ragnar Edvardsson, sem stýrir verkefninu, hefur verið leiðandi í uppbyggingu rannsókna á neðansjávarmenningararfi á Íslandi. Hann lauk BA-prófi í sögu og latínu frá Háskóla Íslands, meistaraprófi í fornleifafræði frá Institute of Archaeology við University College London og doktorsprófi í fornleifafræði frá The Graduate Center við City University of New York (CUNY). Ragnar Edvardsson er ekki bara fornleifafræðingur, hann er líka kafari og hefur á ferli sínum byggt upp einstaka þekkingu á neðansjávarfornleifafræði við rannsóknir á skipsflökum, fornum hvalveiðistöðum, höfnum og sjávarbyggðum og er einn fárra íslenskra vísindamanna sem hafa helgað sig rannsóknum á neðansjávarmenningararfi nánast allan sinn starfsferil.
Rannsóknir Ragnars hafa í raun markað skýr þáttaskil í því hvernig litið er á hafið sem rannsóknarefni. Í stað þess að skoða einstakar fornleifar hefur hann þróað nálgun þar sem hafsbotninn er rannsakaður sem heildstætt menningarlandslag sem varðveitir sögu siglinga, sjávarútvegs, atvinnulífs og samfélaga við strendur landsins. Sú þverfaglega sýn, sem sameinar fornleifafræði, hafrannsóknir og vistfræði, hefur vakið alþjóðlega athygli og skilað birtingum í virtum vísindaritum á borð við Science Advances og Marine Policy.
Verkefnið á Siglufirði er mikilvægt framhald þeirrar rannsóknarhefðar og mun styrkja þekkingu á íslenskum neðansjávarmenningararfi og stöðu Háskóla Íslands á þessu sérhæfða rannsóknasviði.
Þverfagleg nálgun Ragnars hefur meðal annars leitt til rannsókna í samstarfi við Guðbjörgu Ástu Ólafsdóttur, líffræðing og forstöðumann Rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Vestfjörðum. Í nýlegri rannsókn þeirra, sem birtist í tímaritinu Marine Policy, sýna þau fram á hvernig neðansjávarmenningararfur, svo sem skipsflök, getur orðið mikilvægt búsvæði fyrir lífríki hafsins. Rannsóknin undirstrikaði hvernig samþætting fornleifafræði og líffræði getur skapað nýja þekkingu sem nýtist bæði við vernd menningarminja og náttúru.
Öflugir samstarfsaðilar
Samstarfsaðilar í verkefninu á Siglufirði eru Anita Elefsen hjá Síldarminjasafninu á Siglufirði og Erlendur Guðmundsson atvinnukafari. Í vettvangsvinnunni tóku einnig þátt Arnar Þór Egilsson atvinnukafari og Heimir Haraldsson.
Verkefnið markar upphaf umfangsmikillar rannsóknar sem mun stuðla að aukinni þekkingu á neðansjávarmenningararfi Íslands og styrkja rannsóknir á sögu sjávarútvegs og byggða landsins.
Allar ljósmyndir eru teknar af Arnari Þór Egilssyni og Heimi Sigurði Haraldssyni.
