Rannsakar hvort ákvæðum algildrar hönnunar er fylgt í nýbyggingum
„Hugmyndin um algilda hönnun er vel sett fram sem hindranalaust umhverfi og byggir á gildum um jafna möguleika og þátttöku allra í samfélaginu og hún nýtist fleirum en fólki með fötlun. En ef viðmið eru óskýr eða matskennd getur hún í framkvæmd haft óheppilegar afleiðingar, m.a. skert möguleika ólíkra hópa til notkunar nýrra íbúða í fjölbýlum,“ segir Stefán Hrafn Jónsson, prófessor í félagsfræði, sem hyggst ásamt þverfræðilegum hópi sérfræðinga rannsaka hvernig ákvæðum í byggingareglugerð um algilda hönnun í nýbyggðum fjölbýlishúsum er fylgt eftir. Hann fékk á dögunum styrk til verkefnisins frá Aski - mannvirkjarannsóknasjóði en rannsóknin er framhald á annarri rannsókn Stefáns Hrafns og samstarfsfólks á göllum í nýbyggðum fjölbýlishúsum sem vakti töluverða athygli í fyrra.
Sú rannsókn leiddi m.a. í ljós að varla er byggt það fjölbýlishús sem eigendur upplifa án galla. Jafnframt kom í ljós að um 40 prósent húsfélaga í nýbyggðum fjölbýlishúsum hafa þurft að bera kostnað vegna galla. „Vandinn tengist ekki endilega mistökum einstakra starfsmanna heldur endurspeglar frekar veika ábyrgðarkeðju og veikburða eftirlit. OECD hefur bent á að árangur mjúks regluverks velti á skýrum viðmiðum og agaðri eftirfylgd. Þegar kröfur eru matskenndar og eftirlit léttvægt skapast rými til túlkunar sem dregur úr samræmdri framkvæmd,“ útskýrir Stefán Hrafn.
Vilja varpa ljósi á veikleika í reglulgerð og eftirfylgni
Hann undirstrikar að byggingarreglugerð sé eitt mikilvægasta neytendaverndar- og gæðatæki íslensks húsnæðismarkaðar en ofangreindar niðurstöður hafi sýnt að frávik frá regluverki séu of algeng. „Kröfur eru stundum settar fram með þeim hætti að litið er á þær sem leiðarljós frekar en skýra reglu. Það verður til þess að erfitt getur reynst að sannreyna hversu vel er farið eftir kröfunum sem hamlar að nokkru leyfisveitingum og eftirliti. Við teljum að algild hönnun sé gagnlegt dæmi til að varpar ljósi á þennan veikleika í reglugerð og eftirfylgni,“ segir Stefán um tilgang rannsóknarinnar.
Hugmyndin á bak við algilda hönnun gerir ráð fyrir að allt fólk, með eða án fötlunar, geti notað þau gæði sem verða til í samfélaginu, hvort sem það er hús, gagnstéttir, vefir eða öpp, svo dæmi sé tekið. Stefán Hrafn bendir á að í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun, sem var fullgiltur á Íslandi árið 2013 og lögfestur seint á árinu 2025, felist að aðildaríki skuli gera ráðstafanir til að fólk með fötlun geti tekið fullan þátt í samfélaginu. „Lögfestingin þýðir að aðgengi, sjálfstæði og jöfn þátttaka ekki aðeins faglegt gæðamarkmið heldur skýr krafa sem á að endurspeglast í húsnæði og mannvirkjum,“ segir hann.
Rannsóknin fyllir í þekkingargat með tvíþættum hætti að sögn Stefáns Hrafns. „Annars vegar vantar kerfisbundna, notendamiðaða prófun á hvort algild hönnun skilar sér í því sem henni er ætlað að uppfylla í nýlegu fjölbýli. Hins vegar svarar rannsóknin stærri spurningu, hvort valkvætt regluverk skili tilætluðum samfélagsávinningi, betri, öruggari og endingarbetri íbúðum, ekki aðeins fyrir fólk með fötlun heldur fyrir allan almenning.“
Hluti hópsins sem stendur að rannsókninni. Frá vinstri: Stefán Vilbergsson frá aðgengishópi ÖBÍ, Gunnar Alexander Ólafsson, hagfræðilegur ráðgjafi ÖBÍ, Ævar Harðarson, sérfræðingur í skipulags- og byggingarmálum, Stefán Hrafn Jónsson, Már Wolfgang Mixa, prófessor við Viðskiptafræðideild, Eyþór Rafn Þórhallsson, dósent við Háskólann í Reykjavík, og Breki Karlsson, formaður Neytendasamtakanna. MYND/Gunnar Víðir Þrastarson
Fara á vettvang nýbygginga með sérfræðingum ÖBÍ
Að rannsókninni kemur þverfræðilegur hópur sérfræðinga innan og utan Háskóla Íslands, m.a. á sviði fötlunarfræði, byggingarverkfræði, viðskiptafræði, aðgengismála, neytendaverndar og skipulagsmála. Hluti sérfræðinganna kom að fyrri rannsókninni á byggingargöllum í nýbyggðum fjölbýlishúsum en með aðkomu sérfræðinga í aðgengismálum frá ÖBÍ réttindasamtökum og úr fötlunarfræði í HÍ er ætlunin að tryggja að notendamiðuð sjónarmið og sérfræðiþekking á þörfum fólks með fötlun skíni í gegn í rannsókninni.
Í rannsókninni er metinn árangur innleiðingar ákvæða um algilda hönnun í fjölbýlum í níu sveitarfélögum, bæði á höfuðborgarsvæðinu og utan þess. Rannsakendur hyggjast meðal annars fara í skipulagðar vettvangsferðir þar sem lagt verður kerfisbundið mat á hvort ákvæðum um algilda hönnun sé fylgt. „ÖBÍ réttindasamtök taka þátt í að þjálfa matsmenn sem taka út valdar nýbyggingar með tilliti til algildrar hönnunar. Ef einhverjum atriðum er ábótavant í fjölbýlunum er rýnt í hönnunargögnin, eftirlitið, lokaúttektina og eftir atvikum ferlið við veitingu byggingarleyfis,“ útskýrir Stefán og bætir við að auk þess verði í rannsókninni tekin rýnihópaviðtöl við notendur, byggingaraðila og starfsfólk byggingarfulltrúa.
Niðurstöður nýtast öllu samfélaginu
Stefán Hrafn segir niðurstöður rannsóknaverkefnisins geta nýst í fræðsluefni og umbótatillögur fyrir regluverk og framkvæmd með það að markmiði að bæta heilsu og vellíðan fólks og notagildi bygginga fyrir alla notendur. „Þær munu efla gæðastjórnun og eftirlit með framkvæmd algildrar hönnunar, þar á meðal með skýrari verkaskiptingu og rekjanleika ákvarðana milli hagsmunaaðila. Þetta getur stuðlað að betra kerfi þar sem ábyrgð er skýr og tryggt er að fasteignakaup og búseta skili þeim lífsgæðum, notagildi og öryggi sem íbúar mega með réttu vænta. Verkefnið styrkir auk þess trúverðugleika byggingariðnaðarins á Íslandi,“ segir Stefán Hrafn að endingu um ávinning rannsóknarinnar.
