Hljóð hafsins undirstaða rannsókna á hnýðingum
Skjálfandaflói er vettvangur brýnna rannsókna, hvalaskoðunar og fjölbreytts lífríkis. Þar vinnur Julie Elisabeth Brantley Boesen, meistaranemi í líffræði frá Kaupmannahafnarháskóla, að rannsókn á hegðun hnýðinga. Verkefnið er unnið við Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Húsavík en þar hefur byggst upp öflugur vettvangur alþjóðlegs samstarfs þar sem vísindafólk og nemendur frá háskólum víðs vegar um heiminn rannsaka sjávarspendýr í sínu náttúrulega umhverfi. Julie er hluti af því samfélagi og nemur undir leiðsögn Marianne Helene Rasmussen, forstöðumanns setursins á Húsavík.
Hnýðingar (Lagenorhynchus albirostris) tilheyra höfrungætt og eru tannhvalir. Þeir eru víða í köldum og tempruðum hafsvæðum Norður-Atlantshafsins, þar á meðal við Íslandsstrendur. Þeir eru ein algengasta höfrungategundin við strendur landsins og halda sig bæði á grunnsævi og dýpri hafsvæðum. Hnýðingar eru reglulegir gestir í íslenskum fjörðum og flóum, félagslynd og hreyfanleg dýr sem sjást oft við landið, þótt þeir geti einnig kafað djúpt í leit að æti. Líkt og aðrir tannhvalir nota þeir hljóðbylgjur til að rata og finna bráð, sem gerir þá að lykiltegund í vistkerfi sjávar og mikilvægu rannsóknarefni í lífhljóðfræði.
Hegðun hnýðinga rannsökuð yfir árið
Julie rannsakar fæðuöflun hnýðinga yfir árið og leitast við að skilja hvernig hegðun þeirra breytist eftir aðstæðum. „Ég er að rannsaka fæðuöflunarhegðun hnýðinga á ólíkum árstíðum — um sumar, þegar umsvif eru meiri, og veturinn eða snemma vors þegar umsvif þeirra eru minni. Ég vil skilja hvenær þeir veiða sér til matar, til dæmis hvort það sé á daginn eða nóttunni, og hvort hegðunin breytist milli árstíða,“ segir Julie.
Hnýðingar á ferð við Íslandsstrendur. MYND/Wikipedia Commons/Charles J. Sharp
Rannsóknin fer fram á Skjálfandaflóa, sem er eitt þekktasta rannsóknarsvæði landsins fyrir hvali og höfrunga. „Húsavík er þekkt sem hvalaskoðunarhöfuðborg heimsins. Að vera hér og vinna að rannsókn á höfrungum er einstakt tækifæri,“ segir Julie, sem hlakkar til að fylgjast með dýrunum í sínu náttúrulega umhverfi þegar líður á rannsóknartímann.
Hlustað á lífið í hafinu
Verkefnið byggir á lífhljóðmælingum þar sem hljóð úr hafinu eru notuð til að greina hegðun dýranna. „Ég vinn með lífhljóðgögn sem safnað er með hljóðmælingu. Hljóðnemi hefur verið staðsettur í flóanum og ég greini upptökurnar með því að skoða hljóðmyndir og hlusta eftir merkjum um veiðihegðun,“ útskýrir unga vísindakonan.
Hún segir að smellir og ákveðin hljóðmynstur gefi vísbendingar um að dýrin séu að elta og fanga bráð, og jafnframt er fylgst með hvort samskiptahljóð eða umferð báta hafi áhrif á hegðunina.
Áhuginn á sjávarspendýrum kviknaði snemma hjá Julie, en hann fékk nýja vídd þegar hún dvaldi á Svalbarða árið 2023. „Ég hef alltaf haft mikinn áhuga á sjávarspendýrum, en á Svalbarða fékk ég í fyrsta sinn að upplifa dýralíf í sínu náttúrulega umhverfi. Ég man sérstaklega þegar við stoppuðum við veginn vegna þess að við sáum hvali í sjónum og stóðum bara og horfðum á þá synda frjálsa og rólega. Það var magnað,“ segir hún.
„Með því að skilja betur hegðun hnýðinga getum við verndað þá betur og vistkerfið sem þeir lifa í. Loftslagsbreytingar og hlýnandi sjór geta haft áhrif á fæðuframboð og þar með hegðun dýranna, og því er mikilvægt að skilja þessi mynstur,“ segir Julie. MYND/Jón Örn Guðbjartsson
Húsavík er einstakur staður
Dvölin á Húsavík hefur haft djúpstæð áhrif á Julie sem ungan vísindamann. „Að búa í litlu samfélagi og vinna svona nálægt náttúrunni er einstök reynsla. Hér er lífið einfaldara en í Danmörku og ég get einbeitt mér að verkefninu án þess að vera trufluð af hraðanum sem fylgir stórborgum,“ segir hún og bætir við að samfélagið á Húsavík hafi tekið henni vel.
Ein eftirminnilegasta stund rannsóknarinnar hingað til var þegar lagt var af stað út á flóann til að setja niður hljóðnemann. „Við þurftum að bíða í um mánuð eftir réttum aðstæðum, en þegar við loksins fórum út var það fyrsta skiptið mitt á sjónum hér. Þetta var sérstakt augnablik því þetta var lykilhluti af minni eigin gagnasöfnun og ég fékk að taka virkan þátt í ferlinu,“ segir Julie.
Leiðbeinandi Julie er Marianne Helene Rasmussen, forstöðumaður Rannsóknaseturs HÍ. MYND/Jón Örn Guðbjartsson
Þekking sem styður vernd og skilning
Þótt rannsóknin sé enn á frumstigi telur Julie að niðurstöðurnar geti haft víðtæka þýðingu. „Með því að skilja betur hegðun hnýðinga getum við verndað þá betur og vistkerfið sem þeir lifa í. Loftslagsbreytingar og hlýnandi sjór geta haft áhrif á fæðuframboð og þar með hegðun dýranna og því er mikilvægt að skilja þessi mynstur,“ segir hún.
Leiðbeinandi Julie er eins og áður sagði Marianne Helene Rasmussen, forstöðumaður Rannsóknaseturs HÍ. Hún hefur um árabil rannsakað hvali, ekki síst höfrunga, og býr yfir víðtækri reynslu. Marianne hefur enda leiðbeint miklum fjölda doktors- og meistaranema frá fjölda þjóða á þeim tíma sem hún hefur starfað við Háskóla Íslands.
Rannsókn Julie er gott dæmi um það hvernig Rannsóknasetur Háskóla Íslands nýtir alþjóðlegt samstarf og vettvangsrannsóknir til að skapa nýja þekkingu — þekkingu sem nýtist bæði vísindunum og samfélagi. Rannsóknir og kortlagning á ferðum hvala hjá Rannsóknasetrinu hafa t.d. verið nýttar í þágu hvalaskoðunarfyrirtæka sem starfa á Skjálfandaflóa.
