Lítið að finna um aðgengi fatlaðs fólks að stafrænni þjónustu í stefnuskjölum stjórnvalda

Umræðu um aðgengi fatlaðs fólks og jafnan aðgang þess að stafrænni þjónustu í stefnuskjölum hins opinbera í málaflokknum skortir. Þetta sýna fyrstu niðurstöður rannsóknar á réttindum fatlaðs fólks og möguleikum þess til þátttöku í samfélaginu.

Að rannsókninni stendur Inga Björk Margrétar Bjarnadóttir, doktorsnemi við Menntavísindasvið Háskóla Íslands. „Samfélög ætlast í sífellt meira mæli til þess að almenningur taki þátt í stafrænni þróun en of oft er það þannig að ekki er hugsað fyrir aðgengi ólíkra hópa þegar verið er að innleiða stafræna þjónustu eða nýja tækni,“ segir Inga Björk.

Stafræn tækni ekki aðgengileg fyrir öll

Aðspurð um tilurð rannsóknarinnar segist Inga Björk lengi hafa haft áhuga á tækni og áhrifum hennar á fatlað fólk.

„Oft hefur tæknin mikil og góð áhrif á lífsgæði fatlaðs fólks, en því miður er hún oft óaðgengileg,“ segir hún og nefnir sem dæmi að fatlað fólk geti ekki auðkennt sig því það hefur ekki aðgang að rafrænum skilríkjum.

„Þetta verður til þess að fólk rennur út á tíma og skráist út, til dæmis við innskráningu, miðakaup eða viðskipti í heimabanka. Einnig skilur fólk ekki alltaf viðmót á vefsíðum því það er gert ráð fyrir að fólk hafi mikla færni í miðlalæsi og eigi til dæmis auðvelt með að finna út úr því hvernig á að leita að ferðum hjá Strætó eða horfa á streymi hjá RÚV.“

Ákveðinn vendipunktur varð þegar Inga Björk hóf störf hjá Landssamtökunum Þroskahjálp árið 2019. „Þá sá ég svart á hvítu hve miklum vandræðum fólk með þroskahömlun og aðstandendur þeirra sem voru þeim til aðstoðar lentu í vegna tækninnar. Mig langaði því að gefa mér tíma til þess að kafa ofan í þessi mál,“ segir hún.

Rýnt í stefnur stjórnvalda í stafrænum málum

Inga Björk vinnur rannsóknina undir leiðsögn Laufeyjar Elísabetar Löve, dósents við Deild menntunar og margbreytileika við Menntavísindasvið, og Ingólfs Ásgeirs Jóhannessonar, prófessors emeritus við sömu deild.

Rannsóknin byggist annars vegar á greiningu á stefnum stjórnvalda í stafrænum málum og hins vegar á viðtölum. Inga Björk tók viðtöl við fatlað fólk, starfsfólk sem vinnur að stafrænni þróun hjá hinu opinbera og talsmenn hagsmunasamtaka fatlaðs fólks til þess að fá sjónarhorn fjölbreyttra hagaðila á stöðu stafrænnar þróunar hjá hinu opinbera.

Hafa áhyggjur af umræðu í opinberum stefnuskjölum

Fyrsta greinin úr rannsókninni birtist í sumar í tímaritinu International Journal of Disability and Social Justice undir heitinu „The Paradox of Progress and Accessibility: Ableism and Neoliberalism in Iceland’s Digital Transformation Policies.“ Í greininni skoðuðu Inga Björk, Ingólfur og Laufey stafrænar stefnur hins opinbera út frá svokallaðri sögulegri orðræðugreiningu og spurðu hvort og þá hvernig fjallað er um fatlað fólk í stefnunum.

Sem fyrr segir gaf greiningin ástæðu til að hafa áhyggjur af því að umræðu um aðgengi og jafnan aðgang að stafrænni þjónustu skorti í stefnuskjölum hins opinbera um stafræna þjónustu. „Vissulega er að finna umræðu um mannréttindi í skjölunum en okkar mat er að þau séu lituð orðræðu um framfarir og einstaklingshyggju og að áhersla á mannréttindi sé sett skör lægra. Slík nálgun getur dregið úr réttindum fatlaðs fólks,“ segir Inga Björk.

Með því að leggja áherslu á einstaklingshyggju sé gert ráð fyrir því að fatlað fólk fóti sig óhindrað til jafns við ófatlaða innan hefðbundins kerfis sem í eðli sínu útiloki fatlað fólk. Þetta varpi ábyrgðinni af samfélaginu yfir á einstaklinginn og feli þannig kerfisbundna fötlunarfordóma.

Fatlað fólk heltist ekki úr stafrænu lestinni

Inga Björk er með bakgrunn í hugvísindum en hefur lengi unnið að mannréttindamálum, setið á Alþingi, staðið fyrir listahátíðum og starfað sem ráðgjafi á sviði fjölbreytni, jafnréttis og inngildingar.

„Þannig fléttast saman áhugasvið mín um samfélagið, fólkið sem það byggir, tækni, mannréttindi og valdaafstæður. Við stöndum frammi fyrir miklum samfélagsbreytingum og breyttri heimssýn og það hefur sjaldan verið eins mikilvægt og nú að skoða og fjalla um þessar breytingar og áhrif þeirra á daglegt líf fólks.“

Inga Björk vonast til þess að rannsóknin muni vekja athygli á þeim vanda sem fatlað fólk stendur frammi fyrir ef það verður skilið eftir þegar stafræna lestin þeysist hjá.

„Ég vona að tæknigeirinn og stjórnvöld staldri við og gefi sér tíma til þess að finna leiðir til þess að tryggja að enginn sé skilinn eftir. Það er okkur öllum til heilla,“ segir hún.